De Sint-Laurentiuskerk was tot 7 januari 2024 de katholieke parochiekerk van Dongen. De kerk, gelegen aan de Gasthuisstraat 1 en gekenmerkt door een opvallende koepel, wordt beschouwd als een der belangrijkste werken van de architect Joseph Cuypers.
Geschiedenis
De Sint-Laurentiusparochie is al oud. De voorgeschiedenis valt samen met die van de Oude Kerk. Deze kwam in 1648 aan de Hervormden. De Katholieken konden na enkele decennia gebruikmaken van een schuurkerk, die in 1828 vervangen werd door een waterstaatskerk aan de Hoge Ham. Deze brandde echter af in 1917. Hierop werd de huidige Sint-Laurentiuskerk gebouwd op nagenoeg dezelfde plaats, die in 1920 werd ingewijd. Van de oude waterstaatskerk werd een stenen maquette vervaardigd. Deze bevindt zich in de tuin van het secretariaat.
Ondertussen breidde Dongen zich uit. Reeds in 1868 werd een tweede parochie opgericht: de Sint-Hubertusparochie te Dongense Vaart. In 1907 volgde de Sint-Josephparochie, waaruit zich in 1957 nog de Mariaparochie vormde, die tot 1986 heeft bestaan. Ook de Sint-Paulusparochie werd afgesplitst van de Sint-Laurentiusparochie, en wel in 1967.
De ontkerkelijking leidde ertoe dat de vier overgebleven parochies in 1996 fuseerden. De Sint-Josephkerk en de Sint-Pauluskerk werden aan de eredienst onttrokken en verkocht. Aldus bleven nog twee kerken over. In 2005 ging men nauw samenwerken met de Heilige-Geestparochie te Rijen. De Sint-Laurentiuskerk fungeerde toen weer als de parochiekerk van Dongen en een aantal onderdelen van het interieur van de voormalige Sint-Josephkerk zijn hier ook ondergebracht. Nadat de Sint-Laurentiuskerk op 7 januari 2024 werd gesloten voor vieringen is de parochie vanaf die dag gaan kerken in de St. Jozefkapel aan de Bolkensteeg 1 in Dongen. In maart van 2024 hebben de parochianen een nieuwe parochienaam gekozen en dat werd: Parochie De Goede Herder.
Gebouw
De Sint-Laurentiuskerk is een ontwerp van Joseph Cuypers en Pierre Cuypers jr.. De stijl is expressionistische baksteenarchitectuur. De kerk is een centraalbouw die overdekt wordt door een opvallende gebogen achtkante koepel, van rode dakpannen voorzien. Bijzonder zijn de hoge ramen die in groepen van twee, drie of vijf geplaatst zijn. Aan drie zijden steken ondiepe transeptarmen uit. De vierde zijde omvat het veelhoekig afgesloten koor.
De inventaris bevat kunstwerken uit de bouwtijd, en er zijn absisschilderingen, vervaardigd door Joan Collette, die werkte voor het Cuypers-atelier te Roermond. Er zijn gebrandschilderde ramen van Max Weiss. Het orgel werd gebouwd door Wilhelm Rütter te Kevelaer en stamt uit 1882. Oorspronkelijk stond het in een klooster in Venlo.
Architectuur St. Jozefkapel
Van Bolkenslotje tot St. Jozefkapel
Het is 1797 als de Franciscaanse Zusters Penitenten Recolectinnen, tijdens de Franse revolutie, verjaagd uit hun klooster in Leuven, terechtkomen in Waalwijk. Geholpen door een Dongense pastoor kan zuster Constantina van der Linden met haar orde zich vestigen in het Bolkenslotje. De Zusters Franciscanessen realiseren een enorme uitbreiding van hun klooster aan de Hoge Ham. Zij ontwikkelen op grote schaal katholiek onderwijs- en zorginstellingen. Het Bolkenslotje wordt hun kapel, maar is al snel te klein.
Bij haar 25-jarig jubileum krijgt mère Antonia Maassen van haar vader Jac. Maassen de St. Jozefkapel cadeau. Architect is Cornelis Petrus (Kees) van Genk (1838–1914). In 1899 wordt deze neogotische St. Jozefkapel ingezegend. Tussen 1901-1925 brengt (Pierre) Cuypers & Co aan de binnenzijde de decoraties aan. Net als in de Dongense Koepelkerk bevindt zich hier ook een prachtig koepelgewelf, waarvoor Pierre Cuypers in 1854 de kennis verwerft bij zijn Franse leermeester Viollet-le-Duc. Zo komt deze koepelbouw via Van Genk en Joseph Cuypers in Dongen terecht. Altaren, glas en lood en orgel worden door kunstenaars en ondernemers uit Cuypers omgeving geplaatst. Ook Joan Collette (1889-1958) – leerling van Jan Toorop – brengt later boven de ingang een schildering aan. Het is dezelfde Joan Collette die de bijzondere fresco’s in de koepel van de Laurentiuskerk aanbrengt.
Architectuur
De neogotische stijl is geïnspireerd op de bloeiperiode van de Franse gotiek. In de gotische stijl streeft de architect naar ruimtes die omhoog gericht zijn met veel invallend licht. Spitsbogen, gewelven en hoge vensters worden toegepast om dit effect te bereiken. De onderzijde van de muren is juist gesloten waardoor de intimiteit van de ruimte wordt versterkt. Het licht valt binnen door de hoog geplaatste ramen in het middenschip en door ramen in de zijbeuken. Hoge ramen met extra veel licht vinden we in het koor: de transeptgevels. Idealiter zou de kerk ook precies op het oosten zijn georiënteerd, in dit geval is het noordoost. Dat betekent dat het koor van de kerk in het oosten behoorde te worden gebouwd en de voorgevel in het westen. Volgens dit principe valt het ochtendlicht binnen door de ramen in het koor: symbolisch voor het licht van Christus dat het duister verdrijft. Het bouwen op deze zogenaamde heilige linie wordt populair in de neogotische kerkenbouw door de publicatie van Alberdingk Thijm, de schoonvader van de bekende architect Pierre Cuypers, die hier in 1858 een boek over schrijft. Symboliek is belangrijk in de neogotische kerkelijke architectuur. Zo heeft de kerk ook de vorm van een kruis in de plattegrond, verwijzend naar het kruis van Christus. Daar waar de beide armen van het kruis elkaar snijden, zien we ook vaak een toren of torentje op het kerkdak. Deze zogenaamde vieringtoren draagt ook hier de kerkklok.
Kenmerken van neogotiek
Verticaliteit: Gebouwen hebben een hoge, smalle uitstraling met vaak torentjes en pinakels.
Spitsbogen: Spitse bogen benadrukken het omhoog gerichte karakter van de gebouwen.
Uitbundige versiering: Veel beeldhouwwerk, traceringen, lijstwerk en andere decoratieve elementen die de gotische traditie eer aan doen.
Spitsboog- en roosvensters: Grote ramen met ingewikkeld tracéwerk (glas-in-lood).
Gebruik van baksteen: Vooral in Nederland is baksteen een veelgebruikt materiaal, soms gecombineerd met natuursteen voor ornamenten.
Complexe plattegronden: Kruisvormige kerkplattegronden en speelse omgang met symmetrie. Bron: Dongen Open Monumentendag. Erfgoed en architectuur gebouw(d) om te blijven. Uitgave Gemeente Dongen, Heemkundekring Dongen en Open Monumentendag (2025).
De St. Jozefkapel is het gehele jaar te bezoeken van maandag t/m zaterdag.
Groepsbezoeken op afspraak (zie onder). Wij zorgen voor een gids.
Aanmelding voor Groepsbezoek
